وب سايت كم بينايان و نابينايان
نهاد کتابخانه های عمومی کشور

کتابخانه و مشکلات نابینایان؛

مهران سهراب­زاده[1]

اعظم نژادی[2]

ندا حسینی ادیب­پور[3]

 

­­­­مقدمه

     سیر تحول کتابخانه ­ها در گذر زمان وجود دارد، و حتی می­ توان مشاهده کرد که نوع و تعداد افرادی که به این مراکز دسترسی داشتند در گذر زمان تغییر و تحول بسیاری کرده است. زمانی استفاده از کتابخانه ­ها تنها محدود به شاهان و شاهزادگان می­شد، و زمانی این استفاده در اختیار معابد بود، اما امروزه این استفاده در اختیار همگان قرار گرفته و یکی از اهداف کتابخانه ­ها خدمت به همه افراد است. این موضوع تا جایی پیش رفت که برخی از صاحب ­نظران کتابداری جایگاه اصلی کتابخانه­ها را دسترسی آزادانه به منابع آن می­دانستند. به عنوان مثال، گابریل نوده می­ گوید: «وارد شوید ای شیفتگان خواندن، آزادانه وارد شوید» (تامپسون، 1381: 64)؛ یا در جایی دیگر، جان دوری اظهار می­دارد که «کتابخانه ­ای که تنها به جمع ­آوری منابع و محمل­ های اطلاعاتی بپردازد و از اشاعه اطلاعات آن غافل بماند همانند گنجینه­ ای مدفون در دل خاک است» (مزینانی، 1386: 93).

     بنابراین، از جمله نهادها و سازمان­ هایی که ارزیابی عملکرد آن­ ها تأثیرات مطلوب و مؤثری به همراه دارد؛ کتابخانه­ ها است، زیرا کتابخانه­ ها در فرآیند توسعه پایدار کشورها نقش اساسی و حیاتی را ایفا می­ کنند، به نحوی که می­ توان ادعا نمود بدون وجود کتابخانه ­ها و مراکز اطلاع ­رسانی قوی و معتبر دستیابی به چنین توسعه­ ای امکان­ پذیر نخواهد بود. از طرفی، کتابخانه­ ها قلب جریان آموزش و پژوهش هستند. آن­ ها با تهیه منابع آموزشی به مثابه یک پشتیبان مستحکم در عرصه یادگیری عمل کرده و نقشی فعال و مهم در گسترش علم در جامعه ­ای که به آن­ ها خدمت­ رسانی می­ کنند ایفا می ­نمایند (اصنافی، 1384: 132-148).

     مطابق قوانین کشورها، نابینایان در هر جامعه‌ای دارای حقوق برابر با دیگر افراد هستند و دولت‌ها موظف شده‌اند خدمات اختصاصی برای آن‌ها ازائه دهند. اما نابینایان و کم بینایان، همواره مشکلاتی چون نبود کتابخانه‌های مناسب، نبود منابع و کتاب‌های بریل و صوتی، کمبود کتابدار متخصص، موجب شده تا این گروه آن‌گونه که باید و شاید نتوانند کتاب بخوانند. یکی از اصلی‌ترین مکان‌هایی که می‌تواند نیاز به دسترسی و بازیابی اطلاعات برای این افراد را فراهم کند، کتابخانه‌ است. امروزه در کشور نهادهای مختلفی چون نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، کتابخانه ملی ایران خدمات مختلفی را به نابینایان ارائه می‌کنند.

     در این مقاله تلاش شده تا ضمن معرفی کتابخانه، مشکلات و خدمات ارائه شده به نابینایان و کم بینایان عزیز کشورمان بپردازیم.

 

پیشینه

     سلطانی­ زاده (1354)، در پژوهش خود با عنوان «خدمات کتابخانه معلولین و نابینایان» ابتدا به بررسی وضعیت موجود کتابخانه­ ها و مؤسساتی پرداخته که در خدمت معلولان هستند و سپس با بهره ­گیری از روش پیمایشی، نیازهای کتابخانه­ ها را برای انجام این گونه خدمات مورد مطالعه قرار داده است. نتایج به دست آمده بیانگر این است که بهترین خدمات در کتابخانة گویای مرکز رفاه نابینایان و کتابخانه ابابصیر اصفهان ارائه می­ شود، ولی این دو کتابخانه نمی­ توانند پاسخگوی نیازهای همه نابینایان کشور باشند و نقش اصلی بر عهدة کتابخانه ­های عمومی و ملی کشور است که گامی در این راه بر نداشته ­اند و در این تحقیق پیشنهادهایی برای خدمات بیشتر و بهتر ارائه شده است.

     فرج­ پهلو (1361)، در پژوهش خود با عنوان «بررسی مسائل کتاب و کتابخوانی در رابطه با کودکان نابینا، و ناشنوا و عقب افتاده ذهنی» بر این باور است که بیشترین امکانات برای این افراد، در پایتخت متمرکز شده و نسبت به مسائل کتابخوانی آن ها مسئولان توجه کافی به عمل نمی­ آورند.

     در پژوهش دیگری ارجمند (1372)، با عنوان «بررسی وضعیت کتابخانه­ ها و مراکز اطلاع ­رسانی برای نابینایان در کشور» به این نتیجه رسید که هیچ کدام از پرسنل شاغل در کتابخانه ­های مخصوص نابینایان متخصص نبوده­ اند و امکان دسترسی این افراد، به کتابخانه به خاطر موقعیت مکانی ( استقرار در مراکز استان) مشکل می­ باشد.

     بشارتی (1377)، در پایان ­نامه خود با عنوان «بررسی وضعیت کتابخانه­ ها و مراکز اطلاع ­رسانی نابینایان و نیمه ­بینایان مستقر در شهر تهران» به بررسی وضعیت 9 کتابخانه و مراکز اطلاع­ رسانی نابینایان و نیمه ­بینایان مستقر در شهر تهران پرداخته است و با بهره ­گیری از روش پژوهش پیمایشی و ابزار پرسشنامه سعی کرده است تصویر روشنی از وضعیت نیروی انسانی، کتاب و نوارهای موجود در مراکز، و سازماندهی و تجهیزات موجود در این مراکز ارائه دهد. نتایج حاصل از این پژوهش بدین قرار است که بیش از 44 درصد کتابخانه­ ها با کمبود فضا مواجه هستند و هیچ­یک از کتابخانه­ ها اختصاصاً برای نابینایان و نیمه ­بینایان ساخته نشده است و در کل وضعیت کتابخانه­ های نابینایان و نیمه ­بینایان مستقر در شهر تهران را نامطلوب ارزیابی کرده است.

     در مقاله ­ای دیگر بشارتی (1387)، با عنوان «عوامل افزایش ارائه خدمات کتابخانه­ های نابینایان» برای جلوگیری از عمیق­ تر شدن فاصله اطلاعاتی بین نابینایان و افراد نابینا به عواملی از جمله «نابینا باوری» و نیازهای اطلاعاتی آن ها، آموزش کتابداران و نابینایان، امانت بین کتابخانه ­ای، و استفاده از فناوری نوین اشاره کرده است.

     ضیائی (1383)، در پژوهشی با عنوان «مطالعه ­ای در مورد نحوه ارائه خدمات به دانشجویان نابینا در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران» به معرفی جنبه­ های مختلف بخش نابینایان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران و موضوعاتی چون نحوة ایجاد بخش نابینایان، امکانات و تجهیزات و چگونگی ارائه خدمات به دانشجویان نابینا و نیمه ­بینا پرداخته است و وضعیت موجود کتاب­ های گویا و بریل را در ایران ناخوشایند و ناکارآمد دانسته و بیان کرده است که کتابخانه ها می­ توانند با بهره­ گیری از منابع موجود در اینترنت، بهترین راه برای دسترسی سریع نابینایان به اطلاعات مورد نیازشان است. وی در پایان جهت رشد و ارتقای بهتر و بیشتر ارائه خدمات، راهکارهایی پیشنهاد کرده است.

     در پژوهش دیگری اطلسی(1387)، با عنوان «بررسی مفاهیم یادگیری الکترونیکی و کتابخانه ­های مجازی و بیان اهمیت آن ها برای نابینایان» در پی آن بوده است که با طراحی مناسب کتابخانه­ های دیجیتالی و تهیه ابزارهای مورد نیاز، می­ توان استفاده مؤثرتری از این فناوری را برای نابینایان فراهم کرد.

     همچنین نتایج پژوهش کومبز (1377)، در پژوهش خود با عنوان «بزرگراه ­های اطلاعاتی و نابینایان» نشان داده است که فناوری اطلاعات می­ تواند در دسترس ­پذیر کردن هر چه بیشتر اطلاعات عمل نماید. با این همه، کتابخانه­ ها و کتابداران باید با ارائه نقش محوری، تمام کاربران را در بازیابی و استفاده از اطلاعات یاری دهند.

      بر مبنای تحقیقی از اسکریزوسکی (1381)، با عنوان «ساختار جوامع هوشمند چگونه است و چطور می ­تواند برای نابینایان و معلولان بینایی مفید باشند» به این نتیجه رسید که ایجاد امکانات در جوامع هوشمند، برای نابینایان، به دو شیوه عملی است: نخست، تدوین الگوی ساختار سیاست عمومی؛ و دوم پیوند نیازهای نابینایان با بخش تجاری و تولید اطلاعات سرگرم کننده و بهره­ وری از امکانات، و تسهیلات است.

     تیلور[4] (2006)، در مقاله ­ای با عنوان «خدمات به نابینایان در عصر دیجیتال» به این نتیجه رسید که خدمات کتابخانه کنگره، به نابینایان، به سوی دیجیتالی شدن حرکت می­ کند. کتاب­ های بریل به «وب­ بریل» تبدیل شده ­اند و کاربر نابینا می­ تواند منبع مورد نیاز خود را بدون نیاز به مراجعه به کتابخانه و کتاب­ های حجیم یافته و از آن استفاده کند.

     لوکربی[5] (2007)، در زمینه «افزایش یادگیری معلولان از طریق دسترسی دیجیتالی به مواد یادگیری» به این نتیجه دست یافت که باید برای این قشر، کتاب­ های گویای دیجیتالی استاندارد تهیه شود، این کتاب­ ها، نسبت به منابع چاپی، تأثیر بیشتری دارند و میزان یادگیری آن ها را افزایش می ­دهند.

تعاریف

     نابینا و کم بینا: با توجه به تعریف بین ­المللی، نابینا کسی است که میزان دید او کمتر از یک دهم و کم ­بینا کسی است که میزان دید او بیشتر از یک دهم باشد و با بهره ­گیری از وسایل کمکی (عینک) میزان دید حداکثر به سه دهم برسد.

     دائره‌ المعارف‌ کتابداری‌ و اطلاع‌رسانی در‌ مدخل «کتابخانه» آمده‌ است: «در‌ مـعنای مـتعارف مجموعه‌ای از کتاب‌ها که در یک محل به منظور بهره‌گیری سامان یافته باشند کتابخانه نامیده می‌شود.» (افشار،1385: 1342). در تعریف مشابهی: «کتابخانه به محلی گفته‌ می‌شود‌ که‌ در آن مجموعه کتاب‌ها و دیگر مواد مشابه‌ اعم‌ از چاپی و دیداری و شنیداری بـرای مـطالعه، تحقیق و مـراجعه به گونه‌ای منظم گردآوری شـده بـاشند.» (سلطان و راستین، 1379 : 264).

     مـختاری مـعمار(1376: 8)، به نقل از سازمان جهانی‌ استاندارد‌ کتابخانه را این­ گونه تعریف می‌کند: «بدون در نظر گرفتن عنوان هر مجموعه سازمان‌یافته‌ای از کتاب‌های چاپی و اداواری‌ها‌ یا‌ هـر نوع‌ مـواد نـوشتاری یا دیداری- شنیداری و خدمات کارکنان که به منظور ایجاد تمهیدات‌ و تـسهیلاتی‌ برای استفاده‌ و رفع نیازهای اطلاعاتی، پژوهشی، آموزشی یا تفریحی استفاده­ کنندگان ضروری است». در این تعریف عملکرد کتابخانه نیز‌ به‌ عنوان‌ تأمین‌کنندة نـیاز اطـلاعاتی کـاربران مورد توجه قرار گرفته است.

     تعریف کتاب از دیدگاه فیزیکی و قالب آن؛ مجموعه­ ای از لوح ­های چوبی یا عاجی یا مجموعه ­ای از ورقه ­های کاغذ، پوست آهو یا ماده ­ای همانند آن اعم از دست نویس یا چاپی است که به نخ کشیده شده باشند. به طور معمول ورقه­ های تا شدة بسیار که حاوی مطالب است و تعداد صفحات آن از 48 صفحه کمتر نیست (سلطانی، 1379: 262).

     تعریف کتاب از دیدگاه محتوایی؛ کتاب رسانه ­ای است که اطلاعات را مستقل می­ کند بنابراین، به هر رسانه­ ای که حاوی مطالبی باشد و آن را منتقل کند می­ توان کتاب اطلاق کرد. از نظر هوشنگ ابرامی «کتاب رسانه­ ای گروهی است که در آن مطالبی ضبط شده و قابل استفاده باشد و بازیابی مطالب آن از نظر زمان و مکان محدود نباشد (ابرامی، 1376: 27).

 

طبقه‌بندی کتابخانه‌ها‌

     در کـلی‌ترین‌ شکل ممکن می‌توان کتابخانه‌ها را به کتابخانه‌های عمومی و تخصصی (اختصاصی) دسته‌بندی کرد.

  • کتابخانه عمومی

     در گذشته کتابخانه ­های عمومی برای استفاده همگان بود، اما امروزه در عصر انقلاب تکنولوژیکی، علاوه بر این، وظیفة پاسخ گویی به نیازهای گروه­ های مصرف نظیر کم­ درآمدها، سالمندان، جوانان، کودکان، بیماران و ... را نیز بر عهده دارند. از این رو چند دهه پیش محققی در این زمینه چنین نوشت: "کتابخانه عمومی باید به صورت مرکز زندگی اندیشمندانه و معنوی خدمات­رسانی منطقة نفوذ خود درآید" (کمپل[6]،  1371).

     در کشورهای پیشرفته کتابخانه­ های عمومی به عنوان دانشگاهی آزاد، مدرسة باز، مؤسسة باز، مؤسسة پرکار و ابزار اولیة آگاهی و تحقیق و پژوهش و سرمایة عمدة فرهنگی محسوب می­ شود که محقق تربیت می­ کند. مردم از هر طبقه و صنفی برای بالا بردن مهارت خود یا برای سرگرمی در اوقات فراغت به آن روی می­ آورند. (صافی، 1379: 9).

     سازمان یونسکو هدف ­های کتابخانه­ های عمومی را با عبارات کلی زیر مشخص ساخته است:

     1. مدد به آموزش جهانی و مادام ­العمر؛

     2. تسهیل شناسایی دستاوردهای بشر در زمینه دانش و فرهنگ؛

     3. وسیله­ ای عمده برای آنکه پیشینه اندیشه­ ها و عقاید بشری و تجلیات فکر خلاق او، آزادانه در دسترس همگان قرار گیرد.

     4. دمیدن روحی تازه، در بشر، با فراهم­ آوری کتاب­ ها و دیگر رسانه ­ها به منظور بخشیدن آرامش و لذت؛

     5. یاری رساندن به دانش ­آموزان و دانشجویان؛

     6. فراهم ­آوری اطلاعات فنی، علمی و جامعه­ شناختی باب روز و تازه (فدراسیون بین­ المللی انجمن­ های کتابداری، 1368: 8).

  • کتابخانه تخصصی

     کتابخانة تخصصی برای پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی سازمان­ های خصوصی، صنعتی یا بازرگانی، فنی یا علمی، و بويژه به منظور پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی سازمان­ های مادر به وجود می­ آیند. هدف این گونه کتابخانه­ ها این است که متخصصان و پژوهشگران را در زمینه شغلی و تخصصی یاری دهند. بنابراین تضمین کیفیت خدمات چنین کتابخانه­ هایی در درازمدت، مستلزم ارزیابی علمی و مداوم است.

به بیانی دیگر؛ کتابخانه تخصصی کتابخانه­ ای است که:

     1. مجموعه آن از نظر موضوع ماهیت تخصصی دارد.

     2. به گروهی متخصص خدمات ارائه می­دهد.

     3. نیروی انسانی شاغل در این کتابخانه را در یک رشته موضوعی تخصص دارند.

     4. خدمات اختصاصی و ويژه­ای ارائه می­دهد. از آن­جا که کتابخانه تخصصی بیشتر به پژوهش می­ پردازد تا به آموزش، آن را کتابخانة پژوهشی یا مرکز اطلاعات نیز خوانده ­اند. این نوع کتابخانه، به تحقیق و کسب اطلاع و آموزش اختصاص دارد و برای تفریح و تفنن کارکنان سازمان ایجاد نشده است. شرط ماندگاری و استمرار و  پویایی کتابخانه­ های تخصصی: فراهم­ آوری اطلاعات دقیق، جامع، سریع، و ارائه خدمات به گونه ­ای است که اعضای سازمان، قادر به پیگیری پیشرفت­ های چشمگیر در زمینه مورد نظر خود باشند و حتی از راه مجموعه­ سازی سنجیده و متناسب الهام و ایجاد انگیزه پژوهشی در استفاده­ کنندگان را فراهم آورد (شاهوار، 1387).

 

نابینایی و قانون عصای سفید

     انسان موجودی مادی نیست که باید فضایی روحانی را تجربه کند، بلکه موجودی روحانی است و چند صباحی فضای مادی را تجربه می­ کند. در این صورت است که عالم محضر خداست و انسان نماینده او بر روی زمین و اشرف مخلوقات که تاج بندگی را بر سر دارد و صاحب­ دلی عاشق است که برای عاشق شدن دلیل نمی­ خواهد بلکه دل می­ خواهد. وقتی پای دل به میان کشیده می شود بقیه اعضا و جوارح در رده ­های بعدی قرار می­ گیرند.

    و حالا کمی هم از بعد معنوی فاصله بگیریم و به قالب انسان و نقص­ ها و مشکلاتش بیندیشیم. قالبی که با وجود پذیرش روح متعالی در سرویس ­دهی نقص­ هایی دارد. نقص­ هایی که دل عاشق و اندیشه والا و نیاز به حمایت و آرزوی به فعلیت درآمدن مفاهیم آموختن، عدالت، مهربانی و... را از انسان نگرفته است.

     خلاصه اینکه در میان اینگونه نقص­ ها که معلول علتی جسمانی هستند. معلولیت چشم همان سلطان بدن و از دست دادن بینایی یکی از سخت­ ترین معلولیت­ ها برای معلولان و مسئولیت سازترین آن ها برای سایر افراد جامعه است (غلامی­توکلی، 1390).

     بر این اساس؛ دکتر سخن گویی معاون امور توانبخشی سازمان بهزیستی؛ « نابینایان حق استفاده از کلیه امکانات رفاهی معمول در جامعه را دارند و دولت موظف است که نابینایان را به مشارکت در امور دولتی تشویق کند تا آنان به کار مشغول شوند. مسئولان دولتی همه ساله باید روز ۲۳ مهر ماه را به عنوان بزرگداشت نابینایان و قانون عصای سفید به نحوی شایسته ارج نهند تا مردم با نقش اجتماعی معلولان آشنا شده و نگرش‌های منفی جامعه کاهش یابد. در واقع باید گفت عصای سفید سمبل ایمنی در تردد و زندگی اجتماعی نابینایان است.»

    وی ادامه داد: « جدا از نامگذاری ۱۵ اکتبر به عنوان روز جهانی عصای سفید، روز ۱۰ اکتبر را نیز به عنوان روز جهانی بینایی با هدف توجه به پیشگیری از نابینایی و آگاه‌سازی عموم مردم در سطح جهان نامگذاری کرده‌اند. بزرگداشت این روز در واقع اقدام جهانی مشترکی از طرف آژانس بین‌المللی پیشگیری از نابینایی، سازمان بهداشت جهانی و بعضی سازمانهای غیر دولتی بین‌المللی است» (به دخت، 1392).

 

خدمات ارائه شده

     1. نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور یکی از متولیان اصلی ازائه خدمات به نابینایان است. این نهاد در این راستا یک کارگروه ویژه و تخصصی برای نابینایان ایجاد و تاکنون دو گردهمایی تخصصی کارشناسان امور کتابخانه‌ها و کتابداران بخش نابینایان کتابخانه‌های عمومی کشور را برگزار کرده است. مجدالدین معلمی، معاون اسبق توسعه کتابخانه‌ها و کتابخوانی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور درباره خدماتی که این نهاد به نابینایان ارائه می­ کند، می­ گوید: نهاد کتابخانه‌ها در کنار سایر بخش‌های کتابخانه‌ای خود در حال تقویت بخش نابینایان است. برای این بخش‌ها کتاب‌های بریل و دستگاه‌های موردنیاز برای مطالعه افراد کم‌بینا و نابینا به کتابخانه‌های مختلف ارسال شده است.

      2. نهاد کتابخانه‌ها در زمینه جذب کتاب­داران نابینا نیز اقداماتی انجام داده تا این افراد بتوانند راحت‌تر با افراد نابینا و کم‌بینا ارتباط برقرار کنند.

      3. بیش از صد کتاب برتر در حوزه ادبیات، رمان، دین و ... انتخاب شده و به کتاب‌های بریل تبدیل خواهند شد.

      4. کتابخانه ملی ایران نیز یکی دیگر از سازمان‌هایی است که در قالب گروهی به نام «خدمات ویژه» به نابینایان خدمات کتابخانه‌ای ارائه می‌کند.

      5. مهرناز خراسانچی، رییس کتابخانه حسینیه ارشاد، یکی از اصلی‌ترین مشکلاتی که این افراد به‌ویژه کودکان نابینا با آن مواجه هستند شناخت ناکافی از دنیای اطرافشان است. به همین دلیل ما در کتابخانه حسینیه ارشاد به دنبال این بودیم تا این شناخت را افزایش دهیم و در پی آن هستیم تا در همین راستا موزه نابینایان را با قفسه‌هایی راه‌اندازی ‌کنیم تا کودکان نابینا از نزدیک برخی اشیا را لمس کنند و تصوری از دنیا خود داشته باشند.

      6. کتابخانه حسینیه ارشاد با کتابخانه‌های مختلفی در شهرهایی مانند شیراز، اصفهان، کرمان، یزد و ... ارتباط دارد و منابع ویژه این افراد را برای این مراکز ارسال می‌کند. خوشبختانه نابینایان نیز از خدمات کتابخانه‌ای ما رضایت کافی دارند.

      7. خراسانچی می‌گوید: کتابخانه حسینیه ارشاد هم اکنون سه نیروی نابینا دارد که به افراد نابینا و کم‌بینا خدمات ارائه می‌کنند. این کتابخانه در تلاش است با کسب مجوز لازم با مدارس ویژه نابینایان ارتباط بگیرد و خدمات لازم را به آن‌ها ازائه کند (تبیان، 1391).

       8. مجدالدین معلمی، معاون توسعه کتابخانه‌ها و کتابخوانی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، تعداد کتابخانه‌های نابینایان موجود در سطح کشور را 50 کتابخانه عنوان کرد و افزود: تجمیع کتاب‌های صوتی سراسر کشور نیز از دیگر اقدام‌های انجام گرفته شده در راستای تجهیز کتابخانه‌های نابینایان است که به صورت کتاب‌های گویا در اختیار افراد نابینا قرار می‌گیرد (فارس، 1394).   

 

مشکلات

     1. مجدالدین معلمی، معاون توسعه کتابخانه‌ها و کتابخوانی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، در حوزه توسعه کتاب‌های بریل و تجهیزاتی که بتواند نیازهای مطالعاتی نابینایان و کم بینایان را پوشش دهد، ضعف‌ها و خلاءهایی داریم که برای برطرف کردن آن‌ها همواره تلاش می‌کنیم.  این یک ضعف کلی در سیستم کشور است و متأسفانه توسط مؤسسات محدودی تهیه کتاب بریل برای نابینایان ازائه می‌ کنند. البته نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور خود اقدام به تهیه کتاب‌های بریل و گویا برای نابینایان کرده است. همچنین در سطح کشور نیز کتابخانه‌های خوبی وجود دارند که خدمات قابل‌قبولی را به این افراد ارائه می‌کنند.

     2. اما در کنار نهادهای دولتی، کتابخانه حسینیه ارشاد تنها کتابخانه خصوصی در کشور است که از حدود 20 سال پیش  خدمات مختلفی را به افراد نابینا و کم‌بینا ازائه می‌کند.

     3. مهرناز خراسانچی، رییس کتابخانه حسینیه ارشاد، از آنجایی که ما یک کتابخانه خصوصی هستیم تأمین منابع مالی برای تهیه منابع ویژه این افراد خاص سنگین است و در این زمینه همواره با مشکلاتی از قبیل (گرانی پرینتر، دستگاه‌های تهیه کتاب‌های بریل، گرانی کاغذ دستگاه‌ها، تجهیزات لازم برای یک استودیو خوب، یافتن گوینده مناسب برای تهیه کتاب‌های گویا و ... ) مواجهیم.

     4. همچنین محدودیت در گستره موضوعی کتاب‌ها نیز یکی دیگر از مشکلات ماست که اگر امکانات مالی خوبی در اختیار داشته باشیم می‌توانیم خدمات گسترده‌تری را به افراد نابینا و کم‌بینا ارائه کنیم.

     5. نرم‌افزارهایی که برای ازائه خدمات کتابخانه‌ای دیجیتال به این افراد وجود دارد دارای مشکلاتی است و معمولاً از زبان فارسی پشتیبانی نمی‌کند.

     6. خراسانچی تصریح می‌کند که در این کتابخانه، کودکان نابینا در مقایسه با کودکان ناشنوا و کم‌توان ذهنی در مهجوریت بیشتری به سر می‌برند و خدمات کتابخانه‌ای به این افراد با وسعت کمتری انجام می‌شود. البته این مشکل نیز به دلیل همکاری نکردن مدارس نابینایان وجود دارد.

     7. خراسانچی همچنین با اشاره به مشکلات دیگر نابینایان می‌گوید: یکی دیگر از مشکلات این افراد به ویژه کودکان نابینا، کمبود سواد نوشتاری در آن‌هاست به همین دلیل ما در تلاشیم تا علاوه برای تهیه کتاب‌های صوتی، منابع کودکان را به کتاب‌های بریل تبدیل کنیم تا از این طریق سواد نوشتاری آن‌ها تقویت شود، در غیر این صورت ما تنها این کودکان را به سمت سواد شنیداری سوق داده‌ایم (تبیان، 1391).

     8. مجدالدین معلمی با اشاره به مشکلات نبود و کمبود کتابدار متخصص برای نابینایان اظهار کرد: این عوامل موجب شده تا گروه نابینایان آنگونه که باید نتوانند کتاب بخوانند.

     9. استفاده از کتب درشت خط و یا بزرگ­نمایی شده؛ باعث می­شود که شخص ذره­بین همراه خود نداشته باشد و یا اینکه حمل کتاب به نسبت آسان­تر است. اما چاپ این کتاب­ ها هزینه ­بردار است و همین ­طور برای تمام مقاطع چاپ نمی­ شوند به عنوان مثال فقط برای مقطع ابتدایی چاپ می­شوند و نیز همه کتاب­ ها را در برنمی­گیرد و تنها کتاب­ های فارسی ( بخوانیم و بنویسیم) و ریاضی را شامل می­ شوند. دیگر اشکالی که این کتاب­ ها دارند این است که دانش ­آموز تمایلی به استفاده از آن ها در کلاس عادی ندارد (البته این موضوع نسبی است و بستگی به خود دانش ­آموز و جو فرهنگی کلاس درسی­ اش دارد). حال اگر از عدم تمایل دانش ­آموز برای استفاده از این کتاب ­ها و هزینة چاپ آن ها بگذریم یک مشکل فقط باقی می­ ماند و آن هم اینکه این کتب برای همه مقاطع درسی چاپ نمی­ شوند (فارس، 1394).

     10. نسرین اطیابی، صاحب امتیاز و مدیرمسئول ماهنامه «بشری» ویژه نابینایان و کم بینایان، یک نابینا می­ تواند نویسنده یا مسئول یک نشریه باشد اما این امکانات در جامعه برای او مهیا نیست. در شرایط کنونی وضعیت برای نابینا مصداق این داستان است که روزی از خواب بیدار شوی و متوجه شوی تلویزیون کار نمی­ کند، رادیو نداری، در کیوسک های روزنامه­ فروشی نشریه ای وجود ندارد، دسترسی به کامپیوتر و سایت­ های خبری نداری و از امکانات رفاهی و شهروندی نمی­ توانی استفاده کنی... آن زمان تو شهروند درجه دوم هستی و این خیلی غم انگیز است.

        وی با تأکید بر اینکه نشریات نابینایان باید مناسب حال تمامی گروه های سنی باشد می ­گوید: متأسفانه چنین نشریاتی برای کودکان و نوجوانان در ایران وجود ندارد و این معضل از لحاظ پرورش فکری و ارتقاء دانش نوجوانان نابینا بسیار بد است. ما در نشریه بشری با درخواست زیاد کودکان و نوجوانان نابینا فقط اجازه داریم ویژه نامه­ هایی را برای گروه سنی داشته باشیم که بسیار کم و محدود است.

     11. اطیابی، فضاهای فرهنگی برای نابینایان را نه تنها کافی نمی­داند بلکه با نگاهی منتقدانه می­گوید: در نمایشگاه­های بین المللی مثل نمایشگاه مطبوعات یا نمایشگاه قرآن یا نمایشگاه کتاب چه میزان از تولیدات به کار نابینایان می آید؟ چقدر قرآن و ادعیه و کتاب با خط بریل چاپ می شود؟ آیا در انتخاب محل یا مناسب­سازی مکان­های نمایشگاهی به حضور نابینایان توجه شده است؟ وقتی برای استفاده از تاکسی، با وجود حضور سواری­های زیاد در خیابان مدت طولانی به خاطر نابینایی وقت گرفته می شود چه کسی پاسخگو و مسئول است؟

     12. مصطفی فروزنده مسئول روابط عمومی مجله علم و فرهنگ، وی نیز دغدغه مهم نابینایان تحصیل کرده را نداشتن مجلات تخصصی در گروه های سنی مختلف می داند و می افزاید: در این زمینه مخصوصاً برای گروه کودکان و نوجوانان و قشر دانش آموز باید تلاش های بیشتری صورت بگیرد.

     13. امیر اسلامی سردبیر مجله علم و فرهنگ هم در سخنان کوتاهی با تأکید بر این که خود نابینایان باید در برطرف کردن محدودیت­ها و در اختیار گرفتن زمام امور خودشان محکم وارد میدان شوند می­ گوید: «چنان نابینا برای مردم جامعه ما نا آشنا است که در روز عصای سفید برای انجام مصاحبه از او که تحصیل کرده و دارای فهمی انسانی و متعالی است می ­پرسند: از نظر تو خدا چه رنگ است؟ آیا فکر می کنند نابینا مستجاب الدعوه است و... ما خیلی سعی داریم بگوییم نابینا، نابیناست و لفظ روشندل با او سنخیتی ندارد. حتی در داشتن این اسم که نشان دهنده نوع معلولیت ماست باید با مردم حتی فرهنگیان مجادله و مباحثه داشته باشیم. اگر نابینا محکم در جامعه قدم بردارد و خواسته هایش را بر زبان جاری کند حتما پررنگ تر از آنچه اکنون است، دیده می­ شود.» (غلامی­توکلی، 1390).

 

پیشنهادات

     1. ایرج عنایتی، مسئوول بخش نابینایان کتابخانه ملی ایران با تأکید بر فراهم کردن امکانات لازم برای ازائه خدمات کتابخانه‌ای به نابینایان می‌گوید: مهم‌ترین مسأله برای ازائه خدمات به این افراد، سهولت دسترسی آن‌ها به کتابخانه و منابع آن است.

     2. کتابخانه‌هایی که به نابینایان خدمات ازائه می‌دهند باید دارای راهنما و علایم راهنمایی باشند.

     3. عنایتی معتقد است با توجه به مشکلات زندگی شهری امروزه نیاز به خدمات غیرحضوری به این افراد بیشتر از گذشته احساس می‌شود و خدمات کتابخانه دیجیتالی به این افراد باید گسترش یابد تا افراد از هر مکانی قادر باشند به اطلاعات موردنیاز خود دسترسی داشته باشند.

     4. کتابخانه ملی ایران منابع خود را به صورت غیرحضوری در قالب لوح فشرده برای نابینایان ارسال می‌کند اما باید روی خدمات کتابخانه دیجیتالی به این افراد نیز کار بیشتری شود.

     5. همچنین باید برای ازائه خدمات به نابینایان مشاوران کار آزموده را به کار گرفت تا بتوانند نیازهای کتابخانه‌ای این افراد را برطرف و در گویاسازی منابع به آن‌ها کمک کنند.

     6. عنایتی درباره تولید منابع بریل و گویا ویژه این افراد نیز می‌گوید: متأسفانه مؤسسات خصوصی محدودی این منابع را تولید می‌کنند. ما طرحی را پیشنهاد دادیم تا بر اساس آن خودمان بتوانیم کار گویاسازی منابع را انجام دهیم و به مؤسسات خصوصی وابسته نباشیم. از سوی دیگر اگر مؤسسات خصوصی نیز با ما در تعامل بیشتری باشند شرایط بهتری خواهیم داشت.

     7. باید تجهیزات و نرم‌افزارهای لازم را برای گویا‌سازی منابع تقویت کنیم.

     8. گسترش روزافزون فناوری دسترسی افراد را به فضای مجازی و دیجیتالی ناگزیر کرده است به همین دلیل لازم است شرکت‌های تولید‌کننده نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای برای تولید نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای ویژه نابینایان وارد میدان شوند و مشکلات موجود در این حوزه را برطرف کنند.

     9. بر اساس پیشنهاد اسحاق صلاحی، رییس کتابخانه ملی ایران و تأکید ایشان چنان­چه بر اساس قانون واسپاری هر ناشر علاوه بر تحویل یک نسخه چاپی از اثر خود یک نسخه گویا نیز به ما تحویل دهد ‌در تهیه منابع برای نابینایان به نقطه ایده‌آلی خواهیم رسید) تبیان، 1391).

      10. طیف زیادی از افراد دارای آسیب بینایی جزء دسته کم بینا هستند. آنها می توانند پیرامون خود را ببینند و نسبتاً به راحتی و بدون برخورد با موانع حرکت کنند. با این وجود کتاب­ها، روزنامه­ها، متون چاپی و … را با خطی که چاپ می شوند را نمی­توانند و یا به سختی می­توانند بخوانند. از این رو استفاده از وسایل کمک بینایی مثل بهدید، دوربین­های یک چشمی، انواع ذره­بین­ها و … از جمله راهکارهایی هستند که در حال حاضر برای حل این مشکل اجرا می شوند. در کشور ما به دلیل هزینة زیاد بهدید اکثر افراد توانایی خرید آنرا ندارند و یا اگر هم داشته باشند؛ معمولا نوع رایج آن، نوع ثابت آن است که قابلیت جابجایی را ندارد.

  •  حالت دیگر این افراد از ذره­بین استفاده می­ کنند که کم هزینه ­تر هست اما قدری از قابلیت عمل او می­ کاهد و چشمش زودتر خسته می­ شود؛ از این گذشته دانش ­آموزان در مدارس و کلاس­ های تلفیقی تمایلی به استفاده از دره­بین نشان نمی­ دهند.

  • استفاده از کتاب­ های الکترونیکی و یا همان کتاب­ هایی که با فرمت (pdf) تهیه می­ شوند. کتاب­ های دیجیتال از لحاظ تهیه به نسبت کم­هزینه هستند و دارای انعطاف هستند یعنی اینکه به هر رنگ یا اندازه­ای قابل تغییرند. به عنوان مثال یک دانش­آموز با یک اندازه از متن راحت است و دانش آموز دیگر با یک اندازه دیگر به راحتی کنار می­آید.

  • برخی از اختلالات بینایی نسبت به انعکاس نور حساس اند و به عبارت دیگر با پس­زمینه سفید کتاب مشکل دارند بنابراین می توانند با تغییر رنگ پس­زمینه و متن بر این مشکل غلبه کنند. علاوه بر این این امکان وجود دارد که دانش­آموز با هر اندازه ای که مایل باشد متن مورد نظرش را چاپ کند. مشکلات این کتب نسبت به مزایای آن بسیار ناچیز هستند. اولین چیزی که نیاز است دانش­آموز داشته باشد یک دستگاه رایانه است. درست است که هزینه بهدید تقریبا به اندازه یک دستگاه کامپیوتر است و شاید هم بیشتر؛ اما بهدید نهایتاً دو کار را انجام بدهد ولی کامپیوتر بیش از بهدید توانایی دارد. بعد از مسئله هزینه اولیه، مشکلی که دیده می شود این است که کتاب­ها قابلیت حمل ندارند و حداقل باید یک کامپیوتر قابل حمل (لب تاپ) داشت که برای حل این مشکل هم می توان درس ها و یا صفحات مورد نظر را به اندازه  و سایز دلخواه چاپ کرد و به همراه داشت (بصیر، 1394).

 

نتیجه­ گیری

     پیشرفت سریع فناوری و نیازهای موجود شرایطی را ایجاد کرده است که ناگزیر از به کارگیری آن هستیم. اگرچه این امر گسترة وسیعی را در بر می­ گیرد، کتابخانه ­ها در این میان جایگاه خاصی دارند؛ زیرا از سویی به عنوان تأمین کنندگان منابع اطلاعاتی نقش مهمی را در تسریع این پیشرفت­ ها ایفا می­ کنند و از سویی دیگر، برای انجام هر چه بهتر رسالت خود می­ کوشند که از پیشرفت­ های به دست آمده نهایت استفاده را به عمل آوردند. انسان به منظور ساماندهی امور خود از گذشته تاکنون  در حاکم نمودن نظم و هماهنگی منطقی در فرایند کار خویش تلاش کرده است. برآیند این تلاش ­ها در عصر حاضر تولید استانداردها و معیارهای مکتوبی است که علاوه بر کاربری آن ها در ساماندهی امور در راستای ارزیابی فعالیت ­ها نیز کاربرد دارند گسترش فراگیر و شتابان فعالیت ­ها و خدمات کتابداری و اطلاع­ رسانی در جهان به ويژه پس از جنگ جهانی دوم موجب بروز ساختارها، روش­ ها، الگوها و فن­آوری­ های نوین­­ در این عرصه شد. امروزه هر گونه تلاش در جهت تولید، پردازش، و اشاعه اطلاعات در هر نقطه ­ای از جهان صورت گیرد، محدود به مرز و بوم سیاسی یا جغرافیایی نمی­ گردد و جامعه جهانی از آن برخوردار خواهد بود. این نوع تأثیر گسترده و تنوع اطلاعات، فن­آوری اطلاعات و روش­ های مدیریت اطلاعات، ضرورت وجود یک رشته موازین، معیارها، و استانداردهایی را موجب می­ شود که به مدد آن ها بتوان الگوهای واحد، همسان و هماهنگی را برای انجام همه فرآیندها و فعالیت­ های اطلاع­ رسانی و کتابداری طراحی نمود (الیس و نورتن، 1375).

     بنابراین با توجه به حق استفاده همة افراد از کتابخانه ها باید فضایی فرهنگی برای عموم افراد بویژه نابینایان و کم بینایان عزیز کشورمان فراهم آید تا آن ها نیز همانند سایر افراد بتوانند از کتاب و کتابخانه بهره ­مند گردند.

 

 

 


[1] عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان  

 Email:(sohrabzadeh@mail.kashnu.ac.ir)

 

[2] دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه کاشان

Email:(Azam­_nejadi@yahoo.com)

 

[3] دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه کاشان

Email:sunhoseiny@gmail.com

[4] Taylor

[5] Lockerby

[6] H. C. Champbel

 

تاریخ انتشار : 1395/5/26

اطلاعات تماس

آدرس : تهران میدان ولیعصر - بلوار کشاورز - خیابان کبکانیان - کوچه طباطبائی رفيعي- نبش کامبیز - پلاک 18 - معاونت توسعه کتابخانه ها و کتابخوانی نهاد - کدپستی : 1415643711

شماره تماس : 88996880 داخلي 246

ایمیل : pishnahad1@gmail.com