وب سايت كم بينايان و نابينايان
نهاد کتابخانه های عمومی کشور

نقش کتابخانه ها در تامین نیازهای اطلاعاتی کاربران نابینا و کم بینا؛

 

نویسندگان:

مجید شیرزاد[1]

نیر ترقی خواه دیلمقانی[2]

محمد علانی آرانی[3]

 

 مقدمه:

     از آغاز تمدن بشری اطلاعات و استفاده از آن یکی از مسائل مهم بشمار می آمده است و انرژی و درون مایه همه فعالیت های علمی-فرهنگی و...، اطلاعات و دانش است. اکنون دسترسی به اطلاعات و استفاده موثر از آن برای قشرهای جامعه به منزله یک اصل اساسی در زندگی اجتماعی و حرفه ای به شمار می رود. از آنچه بیان شد می توان نتیجه گرفت کسب اطلاعات در دنیای کنونی، اصلی مهم برای پیشرفت و همگامی با جهان اطلاعاتی امروز است. فردی که قادر به یافتن اطلاعات مورد نیاز خود نباشد، توان همگامی با پیشرفت های بشری را ندارد، بنابراین مهارت های اطلاع یابی ضامن بقای بشر امروز است(صیامیان،1391). نظریه های جستجوی اطلاعات، غالبا اشاره به مفهوم نیاز اطلاعاتی دارد. تداوم حیات هر ارگانیسم زنده منوط به ارضای نیازهای آن است. یکی از مهم ترین نیازهای انسان به عنوان یک ارگانیسم زنده و پیچیده، نیازهای اطلاعاتی است.

     كتابخانه ها همواره بازتابي از اوضاع اجتماعي زمان خود بوده اند. رشد فرهنگي يك جامعه موجب غناي كتابخانه هاي آن و در مقابل كم مايگي و ركود كتابخانه ناشي از ضعف فرهنگي جامعه مربوطه است. انتشار روز افزون كتاب ها  و نشريات ادواري موجب رونق كيفي و كمي كتاب ها مي شود و براي ترويج خواندن در بين قشرهاي مختلف جامعه زمينه مناسبي را فراهم مي كند. زماني كه خواندن رونق يابد، جامعه به شكوفايي فرهنگي رسيده است، از اين رو كتابخانه و اجتماع از گذشته تاكنون همپاي هم پيش رفته اند و يكي بر ديگري اثر بخشيده است. به طوري كه پيوسته انحطاط يكي با زوال ديگري و رشد اين با ترقي آن همراه بوده است. (عماد خراساني، 1382،ص 7 )‌.

     نیازهای اطلاعاتی نیازهایی هستند که از طریق خدمات اطلاع رسانی و مواد کتابخانه ای ارضا می شوند و کتابخانه ها در این خصوص نقش مهمی را ایفا می کنند. در تعریفی دیگر، نیازهای اطلاعاتی در کتابداری و اطلاع رسانی به طور گسترده، به عنوان آنچه که در ارتباط با جستجوی اطلاعات، تعیین نیازهای اطلاعاتی کاربران و استفاده از اطلاعات است، تعریف می شود(بورلی،2011).

     معلولین بخش عظیمی از جامعه هستند. این افراد به دلیل محدودیت های جسمی و یا ذهنی نیاز به امکانات خاصی دارند، اما این معلولیت به معنای عدم نیاز به اطلاعات نیست. در هزاره سوم که اطلاعات سخن نخست پیشرفت را می زند، توانمندی های اطلاع جویی برای تمام اقشار جامعه ضروری است. بنابراین امکانات مناسب برای معلولین به عنوان بخش مهم و توانمند جامعه، لازم است(ارجمند،1380).

     با توجه به آنچه بیان شد و اهمیت رفتار و نیاز اطلاعاتی نابینایان به عنوان بخش عظیم و توانمندی از جامعه که به علت محدودیت های جسمی، نیاز اطلاعاتی بیشتر، و با امکانات متفاوت و خاصی که دارند و اینکه دسترسی به اطلاعات حق مسلم هر فرد و لازمه بقا در هزاره سوم است، بنابراین تامین نیازهای اطلاعاتی بدون آگاهی از نیازهای واقعی این گروه از جامعه امکان پذیر نیست و اگر بدون در نظر گرفتن آن اقدام به اطلاع رسانی و تامین امکانات شود، این اقدامات مفید فایده نخواهد بود. (آدامز،2005).

     هر فرد به عنوان فردی از اجتماع برای تامین نیازهای اطلاعاتی و مطالعاتی خود باید چاره ای بیندیشد و کسی که توانایی کسب اطلاعات را نداشته باشد در مسیر حرکت خود در اجتماع با مشکلات بسیاری رو به رو می شود(رضوی اصل،1386، ص62)  نابینایان و کم بینایان نیز همچون سایر اقشار جامعه طبق اصل برابری انسان ها باید از فرصت های برابر با سایر اقشار جامعه بهره مند شوند. ارائه خدمات به نابینایان باید به گونه ای باشد که این افراد بدون توجه به معلولیت شان قادر به بهره گیری از منابع، امکانات، تسهیلات و سایر خدمات کتابخانه ای باشند و به فراسوی محدودیت شان هدایت شوند. (خسروی،1388، ص63)

 

تاریخچه:

     در دوران افزایش فزاینده حجم اطلاعلات در جهان، ارائه خدمات به نابینایان و کم بینایان یکی از پرچالش ترین وظایف کتابخانه ها و کتابداران می باشد. افزایش تعدا افراد نابینا و کم بینا در جامعه و رشد تنوع نیازهای اطلاعاتی آن ها مستلزم ایجاد خدمات متنوع با استفاده از فن آوری های نوین اطلاعاتی است.(رضوی اصل، 1386).

     نخستین کتابخانه نابینایان در سال 1767 م. در بریتانیا با مجموعه ای به خط برجسته برای دانشجویان نابینا تاسیس شد. کتابخانه ملی نابینایان بریتانیا در 1882 م. تاسیس شد این کشور به سیستم های پیشرفته خدمت رسانی به نابینایان و کم بینایان مجهز شده است. در آمریکا کتابخانه بوستون در سال 1868 م. خدمات به نابینایان را آغاز کرد و کتابخانه ملی برای نابینایان در سال 1897 م. تاسیس شد امروزه خدمات کتابخانه ملی برای نابینایان از طریق کتابخانه کنگره هدایت می شود.(نوشین فرد،1389،130).

 

تعریف:

     در واقع معلولیت پيامد محروميت هایی است كه فرد به عنوان نتيجه اختلالات يا ناتوانايی ها تجربه می كند و انعكاس تعامل و انطباق فرد با محيط است. معلولیت، ايفای نقش عادی فرد را با توجه به سن، جنس و عوامل اجتماعی و فرهنگی  وی  محدود می سازد. معلولیت به معنای عام عبارت است از هر گونه اختلال یا نارسایی درساختمان یا فعالیت های عادی بدن از جمله فعالیت های مغزی و روانی. معلولین می توانند شامل موارد زیر باشند:

  • افرادی که به طور مادرزادی نقص عضو دارند.
  • افرادی که براثربیماری ، قدرت حرکت خودرا ازدست داده اند.
  • افرادی که به هر علتی، صدمه جسمی دیده د قدرت حرکت از آنان سلب گردیده است.
  • نابینایان، چه مادرزادی و چه براثر سانحه
  • ناشنوایان، چه مادرزادی و چه براثر سانحه
  • افراد عقب مانده ذهنی( صمدی، 1380، ص150)

 

کتابخانه های نابینایان

     كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني نابينايان با اهدافي چون: رفع نيازهاي اطلاعاتي نابينايان و نيمه بينايان،گسترش فرهنگ و ارتقاء علم و دانش و ايجاد امكانات و شرايط مناسب براي پركردن اوقات فراغت آنان بوجود مي آيند. اما با وجود حجم وسيع اطلاعات قسمت اندكي ازآن در اختيار نابينايان وكم بينايان قرار گرفته و موجب شكاف اطلاعاتي ميان روشندلان و افراد سالم مي شود. بدين ترتيب  اين گروه بهترين تفريح خود يعني مطالعه را به دليل عدم دسترسي به منابع اطلاعاتي از دست مي دهند.

     امروزه معلولين را به علت ناتواني جسمي يا ذهني آنها- مطرودين جامعه نمي دانند.ارگان ها و نهادهاي جامعه وظيفه خود مي دانند به اين افرادكمك و ياري كنند وكتابخانه ها از مهمترين نهادهايي هستندكه مي توانند به اين افراد خدمت نمايند. (مرادي ،1372)

     دسترسي به اطلاعات روزآمد مي تواند در لحظه لحظه زندگي انسان ها اثرگذار باشد، و ازطرفي نگرش بنيادين دنياي جديد بر پايه نگرش برابري انسان ها استوار است. اساس توسعه اين است كه جامعه پذيراي انديشه برابر شود و نهادهاي اجتماعي با اين انديشه همگام شوند.

     اگرمنابع موجود در كتابخانه ها متناسب با نيازها ي نابينايان وكم بينايان نباشد مي توان گفت كه كتابخانه در ايفاي رسالت خويش ناكام مانده است. هرگز نبايد تشابه نيازهاي اطلاعاتي نابينايان را با افراد عادي فراموش كرد و تهيه تعدادي كتب بريل و  نوار و سي دي با محتواي سطحي و ابتدايي را به عنوان تهيه منابع اطلاعاتي  مخصوص نابينايان به شمار آورد. ضرورت ارائه يك برنامه دقيق و مناسب درفراهم آوري منابع مخصوص نابينايان، زماني مشخص مي شود كه كمبود امكانات و منابع با كمبود تجهيزات بهره گيري از اين منابع درهم آميخته و عدم توانايي و آموزش نابينايان در استفاده از آنها  نيز لحاظ گردد. 

     در برنامه ريزي جهت تهيه منابع و تجهيزات مورد نياز نابينايان وكم بينايان، بايد در رأس  تمامي موارد، تناسب منابع و تجهيزات را با نيازهاي مراجعه كنندگان در نظرگرفته و منابع مورد نياز و علاقه آنها را تهيه نمود. يك نابينا علاوه بر مجموعه كتب بريل و چاپ درشت بايد به منابع گويا و الكترونيكي نيز دسترسي داشته  باشد (تعاوني، 1379).

     ارائه خدمات کتابخانه ای به نابینایان و کم بینایان یکی از پرچالش ترین وظایف کتابخانه ها و کتابداران است. در عصری که حجم اطلاعات در جهان به سرعت افزایش می یابد، برطرف نمودن نیازهای اطلاعاتی این گروه برای اجتناب از عمیق تر شدن شکاف ناشی از محرومیت اطلاعاتی میان افراد سالم و ناسالم جامعه در زمره تعهدات حرفه علم اطلاعات و دانش شناسی است. از سوی دیگر پیشرفت های فن آوری و نظام های اطلاع رسانی الکترونیکی به ویژه وب 2، افق های جدیدی را بر روی معلولان بالاخص نابینایان گشوده است. فن آوری های موجود در زمینه نظام ها و شبکه های رایانه ای امکان تهیه متون، اطلاعات و داده های کتاب شناختی را در انواع قالب های جایگزین چاپ (بریل ، گویا ، چاپ درشت ) فراهم می کند.

 

خدمات اطلاع رسانی به نابینایان

     اولین مرحله در خدمات اطلاع رسانی به نابینایان، باور شناخت و درک آنها به صورت بنیادین و همچنین شناخت پارامترهای اجتماعی و داشتن شاخص های مناسب برای جوابگویی به نیازهای اطلاعاتی آنان است.

    عامل بعدی شاخص آموزش است. آموزش یکی از پیچیده ترین وظایف هر سازمان است که موجب توانمندی نیروی انسانی در سازمان و موفقیت های آینده را تضمین می کند (عماد خراسانی، 1382 ، 211).

     مسئله دیگری که امروزه تمامی افراد جامعه را درگیر کرده است، کاربرد فن آوری به شکل های مختلف است. کتابخانه ها نیز از این امر مستثنی نیستند. کابرد فن آوری در خدمت رسانی به افراد از اصول پذیرفته شده جهانی در کتابخانه ها است و نقطه عطفی در استقلال بخشیدن جهت بازیابی اطلاعات و دسترسی آسان و سریع است. این امر در مورد نابینایان نیز صادق است. اما تا زمانی که به عنوان یک ضرورت شناخته نشود، همپای دیگر موارد مطرح شده، و در قالب فعالیت های جانبی باشد، امکان ایجاد بستری مناسب برای استفاده از فناوری اطلاعات برای همسان سازی نابینایان با محیط پیرامون خود مانند افراد عادی وجود نخواهد داشت.

 

خدمات عمومي :

     خدمات عمومي كارهايي است كه كتابخانه به طور مستقيم براي اعضاء و مراجعان خود به منظور علاقمند كردن مردم به كتابخانه و كتابخواني در داخل و خارج از كتابخانه عرضه مي دارند در واقع تلاش پيش بيني شده اي است با هدف بهره گيري مفيد و صحيح از امكانات و مجموعه كتابخانه براي تامين نيازهاي اطلاعاتي جامعه، بهبود اوقات فراغت افراد و همچنين ايجاد و حفظ تفاهم و هماهنگي دو سويه ميان كتابخانه و استفاده كنندگان كه به شكل هاي مختلف و متداول مانند: امانت، كار مرجع و پاسخگويي و ... صورت
مي گيرد .

     هدف خدمات عمومي در واقع ايجاد هماهنگي با هدف نسلي است كه براي رويارويي صحيح با پديده هاي مختلف اجتماعي و نو آوري هاي عصري كه بدان تعلق دارد. نيازمند است كه با انواع ميراث فرهنگي مكتوب، يافته هاي تحقيقاتي نوشته شده، منابع مآخذ موجود و قابل دسترسي آشنا شود و به منظور دريافت نكته ها و آگاهي هاي لازم بخواند، بررسي كند و بهره مند شود. (همان، ص 27)

     خدمات عمومي علاوه براين كه موجب شناساندن كتابخانه ها در جامعه مربوط متشكل از هر طبقه و قشري مي شود و با اين شناسايي، تعداد اعضاء و مراجعان به كتابخانه ها نيز افزايش مي يابد. در كار انتخاب صحيح و تهيه مجموعه مناسب كتابخانه نيز تاثير به سزايي دارد. زيرا از اين طريق مي توان، خواسته ها، هدفها و نگرشهاي مراجعان و استفاده كنندگان را دريافت و در پي آن برنامه ها ي دراز مدت كتابخانه را مبتني بر نيازهاي روز آمد آنان و اولويت هاي مورد نظر تهيه و تنظيم نمود.  (همان، ص 28)

     در برنامه ريزي جهت تهيه منابع و تجهيزات مورد نياز نابينايان و كم بينايان، بايد در راس تمامي موارد، تناسب منابع و تجهيزات را با نيازهاي مراجعه كنندگان در نظر گرفته و منابع مورد نياز و علاقه آنها را تهيه نمود. يك نابينا علاوه بر مجموعه كتب بريل و چاپ درشت بايد به منابع گويا و الكترونيكي نيز دسترسي داشته باشد .

     برای نابینایان محدودیت منابع مناسب كه باید به خط بریل و یا چاپ درشت (مخصوص افراد كم بینا) و یا بر روی محمل های شنیداری و یا تركیبی از این دو باشد، آنان را در دسترسی به اطلاعات و همگامی با دیگر اقشار اجتماع ناكام می گذارد این ناكامی زمانی قابل درك می شود كه به تفاوت میان یك فرد بینا با یك فرد نابینا در كسب اطلاعات دقت بیشتری كنیم، یك فرد با دید طبیعی با دیدن یك تصویر می تواند اطلاعات بسیاری را دریافت كند، حتی پس از دیدن یك تصویر می تواند درباره آن یك داستان بسازد، اما یك فرد نابیناو یا كم بینا از چنین نعمتی محروم بوده و باید از سایر افراد كمك بگیرد (مارشال، 1372،41).

     نكته اي اين است كه ارائه خدمات به نابينايان اگر به گونه اي باشد كه آنان بدون توجه به معلوليت شان قادر به بهره گيري از منابع و امكانات باشند انجام رسالتي است كه آنها را به فراسوي محدوديتشان هدايت كرده است، و اينجاست كه خدمات عمومي براي نابينايان در كتابخانه تحقق مي يابد.

     نابينايان يا افراد داراي معلوليت ديداري، از موادي چون كتاب‌هايي با چاپ درشت و خط بريل، مجله‌هايي به خط بريل، نوار كاست از منابع داستاني و اطلاعاتي (كتاب‌هاي گويا)، صفحات موسيقي، مجموعه‌هاي آموزشي، و بازي‌هاي انطباق‌يافته با نيازهاي كودكان، از قبيل شطرنج و كتاب‌هاي معمول كودكان اما با تصاوير بزرگ و حروف چاپي واضح استفاده مي‌كنند. براي مجله‌هاي پرحجم به خط بريل، قفسه‌هاي بسيار و ميزهاي بزرگ براي مطالعه مورد نياز است. نشانه‌هاي راهنما به خط بريل بر كتاب‌ها و قفسه‌ها نصب مي‌گردد و وسايل شنيداري براي نرم‌افزارها به‌منظور سازماندهي مواد كتابخانه‌اي مورد نياز است.

     برای این که ارائه خدمات عمومی در کتابخانه ها به نحو موثری در پیشبرد اهداف مربوط به نابینایان مفید باشد، باید موارد زیر رعایت گردد:

     - آموزش: برای بهره گیری از تجهیزات و یا ابزارهای ویژه نابینایان و ناشنوایان از قبیل رایانه های مجهز به برنامه های گویا سازی، رایانه های برجسته نگار، مونیتورهای لمسی، استفاده از امکانات گرافيکی، نظام نمايش تلويزيونی داده ها و... می توان از جمله برنامه های آموزشی كتابخانه های عمومی باشد. این آموزش می تواند شامل مراجعه كنندگان نابینا و ناشنوایان، والدین مربیان و حتی كتابداران كتابخانه باشد.

     - استفاده از چاپ الكترونيكي به‌جاي چاپ معمولي، دستيابي به كتابخانه را به‌ويژه براي معلولاني كه استفاده از چاپ كاغذي پيوسته برايشان مشكل است آسان‌تر مي‌سازد. هم‌اكنون كتابخانه‌ها مي‌توانند از چاپ الكترونيكي بر روي صفحه فشرده، كاتالوگ‌هاي پيوسته، مجلات و روزنامه‌هاي الكترونيكي، و خطوط تلفن (براي فرستادن دورنگار) استفاده كنند.

     - مشاوره با سازمان ها و انجمن های مرتبط همانند اداره كل بهزیستی، كانون نابینایان و خود نابینایان در خصوص تهیه منابع؛  

     - امانت بین كتابخانه ای: البته در زمینه امانت بین كتابخانه ای در خصوص كتب و نوارهای صوتی امكان پذیر است ولی می توان با صدور كارت های اشتراك و عضویت، امكان دسترسی به وسایل الكترونیكی را در كتابخانه های متفاوت برای این قشر مهیا ساخت .

     - اشتراك با روزنامه های ویژه نابینایان {ایران سپید – ماهنامه بشری – نشریه ویژه یونسكو – فصل نامه بصیر }؛

     - مجموعه‌اي از نوارهاي ويدئويي يا فيلم‌ها را مي‌توان به زبان اشاره يا همراه با زيرنويس جمع‌آوري كرد و وسايل لازم را براي مشاهده آنها فراهم آورد منابع بصري غيرچاپي در مجموعه هر كتابخانه‌اي كه مراجعه‌كننده ناشنوا دارد اجتناب‌ناپذير است.

     - وجود دستگاه مخصوصي كه ناشنوايان مي‌توانند توسط آن از تلفن استفاده كنند در كتابخانه لازم است. علائم اخطار قابل مشاهده بايد در كتابخانه نصب شود تا مراجعان ناشنوا از مشكلات و موقعيت‌هاي اضطراري آگاه شوند.

      - پيش‌بيني برنامه‌هايي به زبان اشاره، مانند قصه‌گويي و برنامه‌هايي مرتبط با فرهنگ ناشنوايان مي‌تواند مفيد باشد.

     منابع چاپی باید در سطوح مختلف با توجه به توانایی خواندن آنان تهیه شود و متن باید طوری تنظیم شود که به آسانی قابل دیدن باشد. منابع غیر چاپی باید دامنه گسترده ای از رسانه های مناسب را پوشش دهد و همچنان شامل منابع برای استفاده فردی، استفاده گروهی و یا دیداری باشد. کتابداران مرجع همچنین باید به منابع کامپیوتری که عموم مراجعه کنندگان در کتابخانه به آن دسترسی دارند توجه کنند. ممکن است ابزارهای تطبیقی که قابلیت استفاده از رایانه رابرای معلولان فراهم می کند نیز مورد نیاز باشد مانند کارت برنامه سازگار که گزینه های مختلف کامپیوتر رابرای فرد با معلولیت جسمی و یا ذهنی قابل استفاده می سازد(بکوویتر، 1385، ص257) .

 

نرم افزارها و سخت افزارهای مخصوص نابینایان و کم بینایان:

     هم اکنون نرم افزارهای ویژه ای با قابلیت خواندن صوتی متون موجود در وب سایت ها برای کاربران نابینا وجود دارند و برخی نرم افزارهای دیگر نیز به بزرگ کردن بخش های مختلف هر وب سایت جهت بازدید افراد کم بینا می پردازند اما مشکل کار اینجاست که این قبیل نرم افزار ها معمولاً در وب سایت های شلوغ با طراحی های گرافیکی پیچیده کارایی چندانی نداشته و افراد نابینا و کم بینا نمی توانند از آنها برای خواندن اطلاعات وب سایت های پیچیده استفاده کنند.

     نابینایان و کم بینایان همواره به منظور رفع نیازهای اطلاعاتی روزمره شان از منابع گویا و بریل استفاده کرده اند، اما امروزه با افزایش حجم روزافزون اطلاعات و با پیشرفت فن آوری، امکان ارائه خدمات بیشتری فراهم شده است. بطور کلی می توان این فناوری ها را به دو بخش برنامه های نرم افزاری و قطعات سخت افزاری تقسیم کرد:

 

نرم افزارها:

  1. نرم افزار صفحه خوان: از مهم ترین نرم افزارهای ویژه نابینایان به شمار می روند. هر متنی را که در صفحه نمایشگر نوشته شده باشد، به صورت بریل یا گویا در اختیار کاربر نابینا قرار می دهد. این برنامه ها به اکثر زبان های دنیا ارائه شده است.
  2. نرم افزارهایی برای خواندن متون بینایی: این نرم افزارها صفحه مورد نظر را اسکن کرده و بصورت گفتار یا بریل در می آورد و دارای قابلیت تعویض رنگ زمینه یا پس زمینه نیز می باشد.
  3. نرم افزار صوتی: برای متون فنی که دارای پارامترهای تحلیل صدا است، بکار می رود. مثلا توان یک عدد را با صدای بلند و اندیس را صدای زیر ادا می کند. 
  4. نرم افزارهایی که نوشته ها و تصویرهای صفحه نمایشگر تلفن همراه را به گفتار تبدیل می کند.

 

سخت افزارها:

  1. ماشین تحریر بریل که مانند ماشین تایپ ساده است و بر دو نوع دستی و الکترونیکی می باشد.
  2. کامپیوتر بریل گویا که دارای صفحه کلید بریل بوده و خروجی آن نیز صوتی می باشد.
  3. ماوس ویژه که با تکان و ضربه حرکت و نوشتار را گویا می کند.
  4. سخت افزاری که برای لمس اطلاعات گرافیکی روی صفحه نمایش ویندوز و یا آفیس مورد استفاده قرار می گیرد.
  5. دستگاه تشخیص اشیا که نابینا توسط آن می تواند وجود اشیا و اجسامی را که تا 3 متر دورتر از او قرار دارند را تشخیص دهد(فضیلت،1386).

 

نتیجه گیری:

     امروزه در كنار ساير حقوق اجتماعي، حق برخورداري از اطلاعات نيز براي همگان پذيرفته شده است ومعلولين گروهي از جامعه هستندكه اين حق براي آنها همانند ساير افراد جامعه محترم است و جوامع بايد بكوشندكه با فراهم كردن شرايط مناسب و ابزارهاي كافي، مطالعه گروهي از معلولين كه به علت نابينايي امكان استفاده ازكتاب هاي چاپي براي ايشان موجود نيست را فراهم كنند.

     منابع اطلاعاتی ویژه نابینایان و منابع موجود در کتابخانه ها کافی، به روز و پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی آنها نیست. بنابراین در این خصوص لازم است انواع منابع اطلاعاتی مانند کتاب بریل، گویا، الکترونیکی و دیجیتال مخصوص نابینایان فراهم شود. ابزارها و فناوری های مورد استفاده در کتابخانه ها نیز وضعیت مناسبی ندارند، یا موجود نیستند یا محدود هستند، کاربران و حتی برخی از کتابداران مهارت کار با این ابزارها را ندارند، و برخی از کاربران نیز از وجود چنین ابزارهایی بی اطلاعند. از آنجا که فناوری اطلاعات می تواند در دسترس پذیر کردن هر چه بیشتر اطلاعات عمل کند، بنابراین لازم است که کتابخانه ها این ابزارها و فناوری ها مانند رایانه، پادکست ها و کتابخوان ها و... را برای استفاده نابینایان بکار گیرد. آموزش استفاده از این ابزارها برای نابینایان، کتابدارانو اطلاع رسانان لازم است(صیامیان،1393).

     نقش کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی در برطرف کردن نیازهای اطلاعاتی کاربران با آسیب بینایی گویای آنست که کتابخانه ها نتوانستند رضایت کاربران را در این خصوص جلب کنند و نیازهای اطلاعاتی آنها را تامین و به نیازهای ویژه نابینایان توجه کنند. دسترسی سخت به کتابخانه ها و فضای نامناسب و نبود امکانات و تجهیزات مناسب در کتابخانه ها و عدم فهرست جامع، مهمترین عوامل در نارضایتی مراجعین از کتابخانه ها و خدمات آنها است. (همان،162).

     در کل می توان گفت کتابخانه ها باید برنامه ریزی برای نابینایان را در برنامه راهبردی خود قرار دهند و به نیازهای اطلاعاتی آنان و سایر افراد با ناتوانایی های جسمانی اهمیت دهند. از آنجا که تحقیقات انجام شده بصورت خاص در موضوع نیازهای اطلاعاتی کاربران با ناتوانایی های جسمی بسیار کم بوده، پیشنهاد می شود پژوهش های بیشتری در این حوزه با رویکرد کیفی در سطح شهری،استانی و کشوری انجام شود تا نیازهای اطلاعاتی اقشار خاص جامعه در هز سطحی شناسایی شود.

 

پیشنهادها:

     از آنجا که افراد با آسیب بینایی حق دارند همانند افرادی که دارای بینایی طبیعی هستند در کتابخانه ها به اطلاعات دسترسی داشته باشند و چون همانند آنها نیاز به طیف وسیعی از اطلاعات دارند، بنابراین می بایست کتابخانه ها سعی در برطرف کردن نیازهای اطلاعاتی این جمعیت خاص داشته باشند و برای رفع کاستی ها و کمبودهای مشاهده شده و تقویت نقاط مثبت و در جهت رشد و ارتقای بهتر و بیشتر خدمات به مراحعه کنندگان نابینا و کم بینای کتابخانه ها، موارد زیر پیشنهاد می گردد:

  1. تماس با مراجعه کنندگان نابینا و کم بینا و مطلع کردن آنها از خدمات جدید کتابخانه ها؛
  2. تهیه خبرنامه ها در اشکال مورد بهره گیری نابینایان و معرفی فناوری نوین
  3. برگزاری دوره های آموزشی ویژه نابینایان از جمله دوره آشنایی با کاربرد رایانه برای نابینایان؛
  4. رساندن منابع به نابینایان و کم بینایان از طریق پست، کتابخانه سیار یا یکی از کارکنان کتابخانه؛
  5. معرفی و آشنا کردن موسسات و افراد خیر با این کتابخانه؛
  6. تهیه تازه های کتاب به صورت بریل و گویا؛
  7. دسترسی به نشریات به شکل گویا؛
  8. برگزاری تورهای داخلی جهت آشنایی نابینایان؛
  9. استفاده از فن آوری های نوین اطلاعاتی ویژه نابینایان و کم بینایان برای ارائه خدمات به آنها در کتابخانه ها؛
  10. نیازسنجی کاربران نابینا و کم بینا و اقدام لازم جهت غنی کردن مجموعه کتابخانه؛

 

 


[1] عضو هیئت علمی رشته علم اطلاعات و دانش­شناسی دانشگاه پیام نور و دانشجوی دکتری دانشگاه شیراز، تهران، ایران mshm1362@yahoo.com

[2] عضو هیئت علمی رشته علم اطلاعات و دانش­شناسی دانشگاه پیام­نور، تهران، ایران  taraghikhah57@yahoo.com

[3] کارمند دانشگاه کاشان و دانشجوی دکتری رشته علم­ اطلاعات و دانش ­شناسی دانشگاه پیام نور مشهد alaee62@gmail.com

 

 

تاریخ انتشار : 1395/5/26

اطلاعات تماس

آدرس : تهران میدان ولیعصر - بلوار کشاورز - خیابان کبکانیان - کوچه طباطبائی رفيعي- نبش کامبیز - پلاک 18 - معاونت توسعه کتابخانه ها و کتابخوانی نهاد - کدپستی : 1415643711

شماره تماس : 88996880 داخلي 246

ایمیل : pishnahad1@gmail.com